است . در سواحل بحر خزر ، براى برنج ، قوطى معمول است كه معادل 9 من تبريز است . » « 1 » مقادير : « واحد طول ذرع است يا گز و در ايران سه نوع ذرع متداول است : ذرع شاهى ، ذرع مقصر و ذرع نيشابور . ذرع شاهى معادل است با 12 / 1 متر . براى اندازه گرفتن ماهوت و منسوجات پنبه‌اى « توپ » متداول است كه 6 ذرع شاه باشد ؛ و ذراع از نيم ذرع كمتر است ، و وجب تقريبا 22 درصد ذرع است . براى اندازه گرفتن ، مسافت فرسنگ متداول است كه اصولا 6 هزار ذرع است ( 72 / 6 كيلومتر ) ؛ براى سطوح و اراضى ، جريب به كار مىرود كه ميزان آن در نقاط مختلف يكسان نيست ؛ چنان كه در اصفهان هزار ذرع مربع ، و در گيلان جريب ده هزار ذرع مربع است و مساوى است با 10 قفيز و قفيز هم عبارت است از چهار چارك . » « 2 » مسكوكات : « اساس پول كنونى ايران نقره است و واحد مقدار آن قران است . يك قران معادل است با بيست شاهى ، و هر شاهى معادل است با پنجاه دينار . دو شاهى را صد دينار مىخوانند و چهار شاهى را يك عباسى . ده قران مساوى است با يك تومان . يك قران و پنج شاهى را يك ريال و ده شاهى را كه نيم قران باشد « پهن‌آباد » ( پناه‌آباد ) مىگويند . علاوه بر نقره و نيكل ، بعضى مسكوكات طلايى نيز هستند ولى قيمت معينى ندارند و موسوم هستند به دو اشرفى و اشرفى و پنج هزارى و دو هزارى . دو اشرفى از همه بزرگتر است ، و قيمتش چهار تا چهار تومان‌ونيم است . قيمت پول ايران به پول خارج ، هميشه در تغيير و تبديل و غالبا رو به تنزل است . يك ليرهء / انگليسى / در سال / 1280 / معادل / با / 21 قران / بوده است . يك ليرهء / انگليسى / در سال / 1309 / معادل / با / 36 قران / بوده است . يك ليرهء / انگليسى / در سال / 1318 / معادل / با / 40 / 50 قران / بوده است . يك ليرهء / انگليسى / در سال / 1323 / معادل / با / 59 قران / بوده است . « 3 » وضع ضرابخانه در عهد ناصر الدين شاه مرحوم عباس ميرزا ملك‌آرا ( برادر پدرى ناصر الدين شاه ) در شرح حال خود ، [ صفحهء 121 ] دربارهء مرحوم حاج محمد حسن امين ضرب ، چنين مىنويسد : چون از معادن آمريك نقرهء بسيارى برآمد ، در اين ( سال 1309 قمرى ) ، نقره در تمام عالم تنزل نمود . سكه‌هاى ايران هم كه از اصل قلابى بود و بار بسيار داشت ، به كلى تنزل كرده بود : پول سياه ( مس ) هم از كثرت سكه ، تنزل فاحش كرده . و باعث قلابى بودن و زياد زدن پول سياه هم ، حاج محمد - حسن تاجر اصفهانى است . شرح اين مطلب آنست كه هر سال مبلغى از ضرابخانه به حضور اعليحضرت شاهى پيشكش مىدادند و حاج محمد حسن آمد و متقبل گرديد كه هر سال مبلغ پانزده هزار تومان به شاه پيشكش

--> ( 1 ) . گنج شايگان ، پيشين . ص 168 - 167 . ( 2 ) . همان . ص 169 ( به اختصار ) . ( 3 ) . همان . ص 170 - 169 ( به اختصار ) .